قوله تعالى : * ( أَ فَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ ) * ، قريش به تجارت به شام رفتندى و ايشان را گذر بر منازل عاد و ثمود بودى ، خداى تعالى گفت : هدايت نداد ايشان را و ره ننمود و لطف نشد كه ما چند هلاك كرديم از قرون و امم ، و قوله : و * ( كَمْ أَهْلَكْنا ) * ، در جاى فاعل افتاد ، و التّقدير : افلم يهد لهم كثرة ( 1 ) ما اهلكنا . و « كم » در محلّ نصب است به اهلكنا ، آنگه فعل و مفعول به يك جاى در موضع رفعاند لوقوعه موقع الفاعل على ما بيّنّا . * ( يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ ) * ، ايشان مىروند در منازل و مساكن و سرايهاى ايشان ، و اطلال و آثار آن مىبينند . * ( إِنَّ فِي ذلِكَ ) * ، در اين ، آياتى و عبرتى است و ادلَّهء خداوندان عقلها را . و نهى ، جمع نهيه باشد كه فعل در جمع فعله قياسى مطَّرد باشد . * ( وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ ) * ، و اگر نه سخنى است صادر و سابق گشته از خداى تعالى در تأخّر ( 2 ) عذاب ايشان و تسميه آجال ايشان براى بلاغ حجّت را ، * ( وَأَجَلٌ مُسَمًّى ) * ، اوقات هلاك ايشان و مقدار اعمار ايشان . و گفتند : مراد به * ( أَجَلٌ مُسَمًّى ) * ، قيامت است ، و در آيت تقديم و تأخيرى است ، و تقدير آن است : و لو لا كلمة سبقت من ربّك و اجل مسمّى . * ( لَكانَ لِزاماً ) * ، اى لكان العذاب ( 3 ) و الهلاك لهم لازما ، عذاب لازم بودى بر ايشان چنان كه بر امّت سلف . و گفتند ، معنى آن است : لكان لزاما ( 4 ) ، اى يلزم كلّ انسان طائره في عنقه ، هر كسى را جزاى كردهء خود بدادندى و موجب عمل خود الزام كردندى . قول اوّل اختيار زجّاج است ، و قول دوم اختيار ابو عبيده . * ( فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ ) * ، صبر كن بر آنچه مىگويند ، و تسبيح كن به حمد و شكر خداى تعالى . * ( قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ) * ، پيش آن كه آفتاب برآيد . - يعنى نماز بامداد ( 5 ) ، و پيش آن كه آفتاب فرو شود - يعنى نماز ديگر . * ( وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ ) * ، و از ساعات شب ، يعنى نماز ( 6 ) خفتن . * ( وَأَطْرافَ النَّهارِ ) * ، كنارهاى [ 23 - پ ] روز يعنى نماز پيشين ، اين قول قتاده است ، گفت : خداى تعالى در اين آيت مكلَّفان را امر كرد به پنج نماز . و آناء اللَّيل ، ساعاته ، واحدها انْىٌ و انًى ( 7 ) و انًى ، قال السّعدىّ :

--> ( 1 ) . آج ، لب : كثيرة . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : تأخير . ( 3 ) . آج ، لب ، آز : العقاب . ( 4 ) . آج ، لب : لكان العقاب الزاما . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها * ( وَقَبْلَ غُرُوبِها ) * . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها شام و . ( 7 ) . اساس كاوانى ، با توجّه به معنى و اتّفاق نسخه بدلها تصحيح شد .